Đã bao giờ bạn kiệt sức, dừng lại và tự hỏi: Vì sao mình chạm tay đến đúng cái đích từng khao khát, nhưng sâu bên trong lại chỉ thấy một sự trống rỗng đến xa lạ? Hoặc ở một thái cực khác: Vì sao mình có thừa năng lực, làm việc đến kiệt cùng sinh lực, nhưng cứ mãi chật vật và tự kìm hãm bản thân ở những vị trí dưới tầm khả năng?
Nhiều người bước vào thế giới công việc với một niềm tin rất ngây thơ. Họ tin rằng chỉ cần nắm trong tay một phương trình rành mạch gồm ba biến số là Năng lực, Cơ hội và Nỗ lực, thành công chắc chắn sẽ mỉm cười.
Sự thật là, nếu thế giới công sở và con đường kinh doanh chỉ vận hành bằng một công thức logic như thế, những nghịch lý đau lòng ngoài kia đã không bao giờ tồn tại.
Vì sao có những người sở hữu trí tuệ tuyệt vời nhưng cứ mãi quẩn quanh ở những vị trí thấp hơn rất nhiều so với khả năng thật của họ? Vì sao có những người tung ra những sản phẩm chất lượng nhưng sự nghiệp vẫn không thể cất cánh? Vì sao có người vừa chạm tay vào đỉnh cao danh vọng đã rơi vào khủng hoảng, hoặc tự hủy hoại chính mình? Và vì sao, có những người càng leo cao, càng thấy mình đang sống lưu vong khỏi chính bản thể chân thật nhất?
Thành công trong sự nghiệp hiếm khi chỉ là bài toán của kỹ năng hay sự chăm chỉ. Nó là một bài toán phức tạp hơn nhiều về cấu trúc tâm lý bên trong.
Chúng ta không bước vào công việc chỉ bằng một tấm hồ sơ năng lực hay những dòng gạch đầu dòng về chuyên môn. Chúng ta mang toàn bộ con người mình đến nơi làm việc. Cách ta nhìn nhận bản thân, cách ta khao khát quyền lực, nỗi sợ hãi sự từ chối, lòng ghen tị thầm kín, sự chới với trước thành công, và cả những gánh nặng trách nhiệm. Tất cả những điều đó đều âm thầm len lỏi vào từng quyết định sự nghiệp, dù ta có đủ can đảm để gọi tên chúng hay không.
Mượn lăng kính phân tâm học của nhà tâm lý học Carl Jung, bài viết này sẽ dùng bốn cấu trúc cốt lõi gồm Mặt nạ xã hội, Bản ngã, Phần khuất và Bản thể để giải phẫu cách chúng ta đang âm thầm tự cản bước chính mình. Đây chính là lăng kính để ta hiểu vì sao có những chuyên gia tài năng nhưng mãi chật vật, hoặc vì sao có những người phát triển rất nhanh nhưng lại phải trả một cái giá quá đắt bằng chính linh hồn mình.
Mời bạn chậm lại một nhịp, tự soi chiếu và trả lời cho mình một câu hỏi lớn: Sự nghiệp bạn đang đi thực sự thuộc về bạn, hay chỉ là một kịch bản bạn đã học cách diễn quá xuất sắc?
1. Mặt nạ xã hội: Chiếc áo khoác có thể nâng đỡ bạn, nhưng cũng có thể biến thành lồng giam
Mặt nạ xã hội là phần ta đưa ra để giao tiếp với thế giới. Nó là bộ âu phục được cắt may cẩn thận mà ta khoác vào để phù hợp với những kỳ vọng của môi trường xung quanh.
Trong sự nghiệp, đây là một công cụ sinh tồn thiết yếu.
Nó là phong thái điềm tĩnh bạn duy trì trong một phiên đàm phán căng thẳng. Là cách bạn hiện diện đúng mực để xây dựng niềm tin với đối tác. Là việc bạn hiểu ngữ cảnh để biết lúc nào cần lên tiếng, lúc nào cần lùi lại. Thiếu đi lớp vỏ bọc chuyên nghiệp này, một người rất dễ bị đánh giá là non nớt, thiếu độ tin cậy hoặc không thể hòa nhập với tổ chức.
Bi kịch thường bắt đầu khi chiếc mặt nạ dính chặt vào khuôn mặt.
Tháng trước, một chuyên gia tư vấn thiết kế nội thất tìm đến mình trong một phiên tham vấn. Khách hàng của mình có một hình ảnh hoàn hảo trên mạng xã hội. Các bài đăng luôn chỉn chu. Hình ảnh cá nhân rực rỡ. Giọng văn lúc nào cũng tràn đầy năng lượng tích cực. Nhưng khi ngồi đối diện mình, cô ấy khóc.
“Chị ơi, em sợ mỗi ngày thức dậy. Khách hàng khen em, nhưng em thấy mình như kẻ lừa đảo. Em luôn phải gồng mình để tỏ ra là một chuyên gia thấu hiểu và hoàn hảo. Em không dám từ chối những yêu cầu vô lý. Em không dám báo giá cao vì sợ mất đi hình tượng dễ gần mà em đã cất công xây dựng.”
Cô ấy đã quá xuất sắc trong việc trở thành một phiên bản đáp ứng kỳ vọng bên ngoài. Cô ấy biết cách nói đúng, làm đúng, cư xử chuẩn mực. Nhưng dần dần, sự im lặng đáng sợ bắt đầu nảy nở bên trong. Cô ấy không còn biết đâu là giới hạn của con người thật nữa.
Khoa học gọi hiện tượng này là sự cạn kiệt do lao động cảm xúc. Các nghiên cứu từ Đại học Pennsylvania chỉ ra rằng, khi con người liên tục điều chỉnh biểu hiện bề ngoài cho khớp với kỳ vọng xã hội trong khi phải kìm nén cảm xúc thật, họ sẽ rơi vào trạng thái kiệt quệ tâm lý trầm trọng. Thống kê cho thấy hơn 68% những người làm việc độc lập từng trải qua mức độ căng thẳng nghiêm trọng chỉ vì cố gắng duy trì một vỏ bọc chuyên gia hoàn hảo.
Họ chọn những công việc hợp vai chứ không hẳn hợp mình. Họ giữ gìn hình ảnh cẩn thận đến mức đánh mất khả năng dám thử, dám sai, dám nói thật, hay dám rẽ sang một hướng khác. Họ miệt mài leo lên những nấc thang danh vọng. Đứng trên đỉnh cao, họ nhận ra mình đang thành công trong một cuộc đời của ai đó khác.
Rất nhiều cuộc khủng hoảng nghề nghiệp không bắt đầu từ việc ai đó yếu đi. Nó bắt đầu từ việc chiếc mặt nạ xã hội quá mạnh. Nó bóp nghẹt phần người chân thật nhất. Sự nghiệp của bạn có thể cất cánh nhờ một vỏ bọc tốt. Nếu chỉ sống dựa vào nó, sớm muộn gì bạn cũng sẽ đối mặt với một sự trống rỗng khôn cùng.
2. Bản ngã: Xương sống của ý thức giúp ta đứng thẳng, nhưng sẽ gãy gục nếu không chịu uốn cong
Bản ngã, hay cái tôi, không đơn thuần là sự kiêu ngạo như người ta vẫn thường ác cảm. Nó là trung tâm của ý thức. Nó là thứ giúp ta định vị mình là ai, đang ở đâu, muốn bảo vệ điều gì và tuyệt đối không thỏa hiệp với điều gì.
Một bản ngã khỏe mạnh là điều kiện tiên quyết cho một sự nghiệp vững vàng.
Thiếu đi một cái tôi đủ vững, bạn rất khó nói lên quan điểm trái chiều. Khó nhận lãnh những dự án lớn. Khó ngồi vào bàn thương lượng. Khó đòi hỏi mức đãi ngộ xứng đáng với chất xám của mình. Nhiều chuyên gia dậm chân tại chỗ không phải vì thiếu năng lực. Họ thiếu một cái tôi đủ trưởng thành để bảo vệ năng lực đó.
Bản ngã lại là một cấu trúc cực kỳ mong manh.
Một người em trong cộng đồng solopreneur của mình từng ra mắt một khóa học chuyên sâu về lập trình. Khóa học có chất lượng chuyên môn rất cao. Khi học viên góp ý rằng nội dung quá học thuật và khó áp dụng thực tế, phản ứng đầu tiên của bạn ấy là xù lông phòng thủ. Bạn ấy viết một bài phân tích dài dằng dặc để chứng minh học viên sai, cho rằng họ thiếu tư duy nền tảng nên mới không hiểu được giá trị.
Đó là biểu hiện của một cái tôi phình to và cứng nhắc. Nó tạo ra một kiểu cản trở đầy tính hủy diệt. Người có cái tôi quá lớn đồng nhất giá trị bản thân với từng sản phẩm họ tạo ra. Họ phòng thủ trước mọi lời góp ý.
Nghiên cứu của Tiến sĩ Carol Dweck về tư duy phát triển đã chứng minh điều này. Những người có bản ngã cứng nhắc thường sở hữu tư duy cố định. Dữ liệu cho thấy các nhà khởi nghiệp có tư duy cố định có nguy cơ đình trệ doanh thu cao gấp đôi trong ba năm đầu tiên. Sự cứng nhắc ngăn cản họ học hỏi lại từ đầu. Nó khiến họ khó có thể trưởng thành bền vững.
Một sự nghiệp khỏe mạnh đòi hỏi một cái tôi đủ mạnh để đứng thẳng trước giông bão, đồng thời phải đủ khiêm nhường để biết uốn cong khi thị trường lên tiếng.
3. Phần khuất: Tầng hầm tối tăm âm thầm quyết định giới hạn trần sự nghiệp
Nếu có một phần trong tâm lý học liên quan trực tiếp nhất tới chuyện tiền bạc, vị thế, quyền lực và những lần tự phá hoại sự nghiệp, thì đó chắc chắn là phần khuất.
Tầng hầm này chứa đựng tất cả những phần ta không muốn thừa nhận là của mình. Nó là khao khát quyền lực, sự ghen tị, lòng tham, cơn thịnh nộ, ham muốn nổi bật, hoặc những yếu đuối mà xã hội bảo ta phải giấu nhẹm đi.
Trong chốn thương trường hay môi trường làm việc độc lập, phần khuất xuất hiện dưới những lớp vỏ bọc cực kỳ tinh vi.
Có người khao khát thăng tiến mãnh liệt. Họ lại mở miệng phán xét những kẻ tham vọng là thực dụng. Có người cực kỳ nhạy cảm với sự thành công của đồng nghiệp. Thay vì thừa nhận sự ghen tị, họ lại khoác lên mình tấm áo đạo đức để hạ bệ người kia.
Mình từng làm việc với một chuyên gia sức khỏe tinh thần. Khách hàng này luôn từ chối việc đóng gói dịch vụ giá cao. Bạn ấy nói: “Em làm nghề này để trao giá trị, nói đến chuyện chốt sale hay kiếm tiền tỷ em thấy mình đánh mất sự thuần khiết của nghề”.
Sự thật đằng sau đó là gì? Vô thức của bạn ấy đang đánh đồng tiền bạc với sự tham lam và tội lỗi. Bạn ấy kìm hãm năng lực của mình vì sợ rằng nếu mình quá thành công về mặt tài chính, mình sẽ bị phán xét. Những khao khát bị chối bỏ đó không bao giờ tự biến mất. Chúng âm thầm hóa thành những quyết định tự phá hoại.
Nghiên cứu về tâm lý học tài chính chỉ ra rằng những kịch bản tiền bạc được lập trình trong vô thức có sức mạnh chi phối hoàn toàn hành vi kinh doanh. Các chuyên gia có xu hướng né tránh tiền bạc thường báo cáo mức thu nhập thấp hơn trung bình ngành tới 40%, bất kể bằng cấp hay năng lực thực tế của họ cao đến đâu.
Nhiều người lầm tưởng họ đang thiếu một chiến lược kinh doanh. Thực chất, họ đang mắc kẹt trong cuộc xung đột với chính tham vọng và những nhu cầu rất con người của bản thân. Điều trớ trêu nhất của phần khuất là nó không chỉ giam giữ những điều xấu xí. Nó còn cất giữ những nguồn năng lượng thô nguyên và mạnh mẽ nhất của chúng ta. Đôi khi, thứ cản bước bạn không phải là một kỹ năng chưa học, mà là một phần bản thể bạn chưa dám đối diện.
4. Bản thể: Lõi tĩnh lặng quyết định sự nghiệp này thực sự thuộc về bạn
Bản thể là sự toàn vẹn của tâm hồn. Nó không phải là cái tôi ý thức mỗi ngày. Nó không phải là chiếc mặt nạ xã hội. Nó là một nguyên lý sâu thẳm, nơi tất cả các mảnh ghép mâu thuẫn bên trong ta bắt đầu hội tụ về một trục duy nhất.
Dịch sang ngôn ngữ của sự nghiệp, bản thể chính là cái lõi tĩnh lặng giúp một người nhận ra: Con đường này là của mình, chứ không chỉ là một công việc mình làm xuất sắc.
Có những người sở hữu một sự nghiệp hoàn hảo trên giấy. Chức danh oai vệ. Thu nhập đáng mơ ước. Hình ảnh cá nhân rực rỡ. Càng đi, họ càng thấy hoang mang và kiệt quệ. Không phải vì họ yếu kém. Ngôi nhà sự nghiệp đó được xây rất hoành tráng ở bên ngoài, nhưng lại không cắm rễ vào phần lõi bên trong. Họ đang sống bằng quán tính, bằng kỳ vọng của xã hội, bằng những tiêu chuẩn nghe có vẻ đúng đắn. Họ vẫn không ngừng tiến lên, nhưng linh hồn thì đã bị bỏ lại phía sau.
Khi đi gần hơn với bản thể, một người sẽ bắt đầu biết cách lựa chọn khác đi.
Họ chọn thứ đúng với mình. Họ chọn lối đi mang lại ý nghĩa cho phần sâu thẳm nhất. Họ không chăm chăm leo lên đỉnh núi. Họ biết rõ mình leo lên đó để làm gì.
Thuyết Tự quyết trong tâm lý học hành vi đã chỉ ra rằng động lực và sự bền bỉ đích thực chỉ xuất hiện khi ba nhu cầu cơ bản được đáp ứng: sự tự chủ, năng lực và sự gắn kết. Những chuyên gia xây dựng sự nghiệp dựa trên giá trị nội tại có khả năng duy trì hoạt động kinh doanh độc lập qua một thập kỷ cao gấp ba lần so với những người chỉ bị dẫn dắt bởi các phần thưởng ngoại tại.
Bản thể không làm cho sự nghiệp của bạn dễ dàng hơn. Nó làm cho sự nghiệp đó có trục, có gốc rễ, và có linh hồn. Nó biến thành công từ một chiếc áo khoác hờ bên ngoài, thành một trạng thái bình an mà ta có thể cư ngụ ở bên trong.
Chúng ta không bao giờ bước vào công việc như những cỗ máy lý trí hoàn hảo. Chúng ta bước vào đó với tất cả những tổn thương chưa lành, những tham vọng chưa được gọi tên, những nỗi sợ hãi che giấu, và những chiếc mặt nạ nặng nề.
Sẽ có những điểm nghẽn trong sự nghiệp không thể tháo gỡ chỉ bằng việc đăng ký thêm một khóa học chiến lược hay đổi một mô hình kinh doanh mới. Có những lúc, thứ duy nhất cần được xem xét lại chính là cách ta đang hiện diện với chính mình.
Bạn có đang phát triển từ bản thể chân thật, hay chỉ đang gồng gánh bằng một vỏ bọc xã hội?
Bạn có đang đứng lên từ một cái tôi trưởng thành, hay vẫn co rúm lại vì sợ bị phán xét?
Bạn có đang tự phá hoại mình bằng những phần khuất chưa bao giờ dám nhìn nhận?
Con đường bạn đang đi có thực sự là của bạn không, hay chỉ là một kịch bản bạn đã học cách diễn cho thật giỏi?
Thành công trong sự nghiệp không chỉ là hành trình đi xa hơn hay kiếm được nhiều tiền hơn. Sự trưởng thành thực sự là đi bao xa mà vẫn không đánh mất chính mình trên đường đi.
Bạn đã sẵn sàng để đối diện và viết lại kịch bản cho sự nghiệp của mình chưa?
Tài liệu tham khảo:
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry.
Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House.
Hochschild, A. R. (1983). The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling. University of California Press.
Jung, C. G. (1953). Two Essays on Analytical Psychology. Routledge.
Klontz, B., & Britt, S. L. (2012). How Clients’ Money Scripts Predict Their Financial Behaviors. Journal of Financial Planning.