3 bước để ra quyết định tỉnh táo

Bạn đang có một bài toán phức tạp hay phức hợp?

Có những ngày, bạn sẽ nhận ra làm doanh nghiệp một người thật ra không vắt kiệt sức lực nhất ở khâu thực thi. Phần khiến bạn cạn kiệt năng lượng nhất chính là những quyết định.

Sáng thức dậy, bạn đã phải lựa chọn hôm nay mình viết gì. Giao tiếp với ai. Đưa ra gói dịch vụ nào. Có nên giảm giá cho người vừa nhắn tin hỏi xin ưu đãi hay vẫn kiên định với mức phí đã định sẵn. Phía sau những lựa chọn nhỏ nhặt ấy là những ngã rẽ lớn hơn, nặng nề hơn và dai dẳng bám lấy tâm trí bạn.

Có nên nghỉ việc để theo đuổi sự nghiệp độc lập toàn thời gian? Có nên đổi thị trường ngách? Có nên tăng giá dịch vụ? Có nên dừng một gói dịch vụ từng bán rất tốt nhưng nay không còn mang lại niềm vui? Có nên mở rộng quy mô, hay cứ giữ mô hình kinh doanh nhỏ gọn và dễ thở?

Làm việc độc lập đủ lâu, bạn sẽ đối diện với một sự thật hơi khó chịu: doanh nghiệp của bạn không được xây đắp duy nhất bằng chuyên môn. Nó được quyết định bởi chất lượng của những sự lựa chọn mà bạn lặp lại mỗi ngày.

Kỳ lạ thay, chúng ta được giáo dục rất nhiều thứ, trừ kỹ năng ra quyết định.

Ở trường học, chúng ta được rèn luyện để tìm một đáp án đúng. Một bài toán luôn có một kết quả duy nhất. Một bài kiểm tra có thang điểm rõ ràng. Làm sai thì mất điểm, làm đúng thì được điểm. Hệ quả là bộ não của chúng ta quen với việc tin tưởng tuyệt đối vào một công thức: nếu suy nghĩ đủ lâu, phân tích đủ kỹ, học hỏi đủ người, kiểu gì ta cũng sẽ tìm ra một đáp án hoàn hảo.

Đời sống người lớn và môi trường kinh doanh không vận hành như một bài kiểm tra trắc nghiệm. Nhất là với mô hình kinh doanh chuyên môn độc lập.

Bạn không có một đáp án đúng tuyệt đối cho việc định giá sản phẩm. Không có đáp án đúng tuyệt đối cho việc lựa chọn đi chậm để bền vững, hay tăng tốc để chiếm lĩnh cơ hội.

Nhiều người làm kinh doanh độc lập vẫn mắc kẹt vì cố tìm cho bằng được một câu trả lời chắc chắn trước khi hành động. Họ tự nhủ mình phải chắc chắn thị trường ngách này sẽ thắng rồi mới dám chọn. Mình phải chắc chắn gói dịch vụ này sẽ bán được rồi mới dám ra mắt. Mình phải chắc chắn quyết định này không sai rồi mới dám bước đi.

Khi cố tìm sự chắc chắn tuyệt đối, bạn lại càng tự trói mình vào sự bế tắc. Bạn đang dùng sai bộ công cụ. Bạn đang cố dùng một tư duy giải toán cơ bản để giải quyết một hệ thống phức hợp của cuộc đời.

Theo một nghiên cứu nổi tiếng của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ do Tiến sĩ Roy Baumeister dẫn đầu, trung bình một người trưởng thành đưa ra khoảng 35.000 quyết định mỗi ngày. Mỗi lần bạn đắn đo chọn lựa, não bộ tiêu hao một lượng lớn năng lượng, dẫn đến hiện tượng cạn kiệt cái tôi (ego depletion). Đối với những chuyên gia làm việc độc lập, con số này dường như còn bị nhân lên nhiều lần khi mọi gánh nặng vận hành đều dồn lên một đôi vai. Khi não bộ mệt mỏi, chúng ta có xu hướng chọn con đường dễ dàng nhất: trì hoãn hoặc né tránh sự thay đổi.

Con người thường không mắc kẹt vì thiếu lựa chọn. Chúng ta mắc kẹt vì không biết mình đang đối diện với loại quyết định nào. Có những quyết định cần thêm dữ liệu. Có những quyết định cần thêm sự thành thật với bản thân. Có những quyết định cần một phép thử nhỏ. Và có những quyết định chưa cần được đưa ra ngay lập tức.

Nếu bạn đang đứng trước một ngã rẽ lớn trong công việc, hãy cùng tôi bước qua một khung tư duy ba bước. Mục đích không phải để tìm ra một đáp án hoàn hảo. Mục đích là giúp bạn tìm ra bước đi tiếp theo đủ tỉnh táo để không đánh mất chính mình.

Hãy hỏi: Đây là bài toán phức tạp hay bài toán phức hợp?

Một sai lầm rất phổ biến trong quá trình định hướng là chúng ta gom mọi vấn đề vào cùng một nhóm. Việc sửa một lỗi kỹ thuật trên website và việc chọn lại định vị thương hiệu bị đặt lên cùng một bàn cân. Việc cài đặt chuỗi email tự động và việc chọn mô hình kinh doanh cho ba năm tới đều bị xử lý bằng cùng một kiểu tư duy.

Mọi vấn đề không hề giống nhau. Có những bài toán phức tạp. Và có những bài toán phức hợp.

Bài toán phức tạp là những bài toán khó, đòi hỏi kỹ thuật cao, dẫu vậy nó vẫn có một cách làm đúng rõ ràng. Ví dụ như việc tính toán thuế, cài đặt trang đích bán hàng, hay thiết lập hệ thống tự động hóa. Những công việc này tốn thời gian. Bạn có thể cần thuê chuyên gia. Về cơ bản, nó giống như việc sửa chữa một chiếc đồng hồ. Nếu bạn hiểu cơ chế của các bánh răng, bạn có thể tháo lắp, thay thế linh kiện và làm cho nó hoạt động trở lại.

Ngược lại, rất nhiều ngã rẽ trong sự nghiệp làm việc độc lập lại thuộc về nhóm bài toán phức hợp.

Việc chọn thị trường ngách là một bài toán phức hợp. Việc định giá là một bài toán phức hợp. Việc nghỉ việc để làm tự do toàn thời gian là một bài toán phức hợp.

Ở đó không có một đáp án đúng tuyệt đối. Ở đó chỉ có những biến số về con người, thời điểm, thị trường, năng lượng cá nhân và hàng tá những điều bạn chưa thể biết trước. Bài toán phức hợp giống như một khu rừng nhiệt đới. Bạn không thể thay đổi một cái cây mà không ảnh hưởng đến toàn bộ hệ sinh thái xung quanh. Bạn là một phần của hệ thống đó. Quyết định của bạn làm thay đổi chính tình huống mà bạn đang phân tích.

Bạn không thể biết chắc một gói dịch vụ có bán được hay không trước khi thực sự giới thiệu nó ra thị trường. Cách bạn nói về nó, mức độ tự tin của bạn, nhóm người bạn mời mua, thời điểm bạn ra mắt, tất cả lại tác động ngược trở lại kết quả bán hàng. Đôi khi, một thị trường ngách ban đầu chưa rõ ràng lại trở nên sắc nét chỉ vì bạn đã ở lại đủ lâu để thấu hiểu nó.

Trong những tình huống này, câu hỏi “Đâu là đáp án đúng?” sẽ phản tác dụng. Câu hỏi tốt hơn là: Mình đang đối diện với những sự đánh đổi nào?

Bạn có thể giữ mức giá cũ để dễ bán, bù lại bạn phải tiếp tục chịu đựng sự quá tải. Bạn có thể tăng giá để bảo vệ năng lượng, bù lại bạn sẽ phải chấp nhận một số khách hàng rời đi. Bạn có thể chọn một thị trường ngách rất rộng, bù lại thông điệp của bạn sẽ nhạt nhòa.

Chẳng có lựa chọn nào miễn phí. Mỗi quyết định đều có hóa đơn riêng của nó. Một người làm kinh doanh trưởng thành sẽ hiểu rằng công việc của họ không phải là đi tìm một lựa chọn không có rủi ro. Công việc của họ là chọn loại rủi ro nào họ sẵn sàng sống cùng, học hỏi và cải tiến từ nó.

Nếu cứ đối xử với một bài toán phức hợp bằng tư duy giải quyết bài toán phức tạp, bạn sẽ mắc kẹt trong vòng xoáy suy nghĩ quá mức. Bạn học thêm một khóa học. Bạn đọc thêm một cuốn sách. Bạn làm thêm một bảng so sánh lợi hại. Bạn tự nhủ mình “chưa đủ rõ ràng”.

Thực chất, bạn không thiếu sự rõ ràng. Bạn đang đòi hỏi một mức độ chắc chắn mà tình huống đó không thể cung cấp. Khi một tình huống không thể cho bạn sự chắc chắn, thứ duy nhất nó cung cấp là tín hiệu. Tín hiệu đến từ sự va chạm với thực tế. Tín hiệu sinh ra từ hành động nhỏ bé của bạn.

Khi nội tâm quá ồn ào, đừng vội ép một tiếng nói phải im lặng

Giả sử bạn đã nhận ra vấn đề của mình là một bài toán phức hợp. Bạn tưởng mọi thứ sẽ nhẹ nhõm hơn. Thường thì không. Sau khi buông bỏ kỳ vọng về một đáp án đúng, bạn sẽ phải đối diện với một thứ ồn ào hơn: những tiếng nói bên trong tâm trí.

Tôi có một học viên tên H., một chuyên gia tham vấn. H. tìm đến tôi trong tình trạng kiệt quệ sau đợt ra mắt một chương trình tư vấn nhóm. H. ngồi trước màn hình Zoom, đôi mắt mệt mỏi và nói: “Chị ơi, chắc em sai rồi. Em nên bỏ chương trình này đi. Có một tiếng nói trong em bảo rằng em tham lam, em chưa đủ giỏi để làm nhóm. Một tiếng nói khác lại gào lên rằng nếu em quay lại làm tư vấn cá nhân một kèm một, em sẽ kiệt sức đến mức bỏ nghề mất.”

Bất kỳ ai từng đứng trước những ngã rẽ lớn đều hiểu cảm giác của H. Bạn không chỉ có một dòng suy nghĩ. Bạn có cả một hội trường trong đầu, và căn phòng đó hiếm khi yên tĩnh.

Khi bạn cân nhắc việc tăng giá, một phần trong bạn lên tiếng: “Mình xứng đáng được trả nhiều hơn sau bao năm cống hiến.” Một phần khác sợ hãi: “Nhỡ tăng giá xong không ai mua nữa thì sao?” Một phần thực tế phân tích: “Nếu không tăng giá, mình sẽ tiếp tục làm việc quá sức.” Một phần cầu toàn phán xét: “Dịch vụ của mình chưa hoàn hảo, hãy đợi thêm chút nữa.”

Công trình nghiên cứu đoạt giải Nobel của nhà tâm lý học Daniel Kahneman chỉ ra rằng con người luôn phản ứng với sự mất mát mạnh mẽ gấp đôi so với niềm vui chiến thắng. Căn bệnh sợ mất mát này giải thích vì sao phần sợ hãi trong bạn luôn có giọng nói to nhất. Nỗi sợ mất đi ba khách hàng hiện tại che lấp hoàn toàn viễn cảnh về một tệp khách hàng mới chất lượng hơn.

Đừng biến quyết định thành một cuộc chiến phân định đúng sai giữa các phần nội tâm. Sẽ rất mệt mỏi. Hãy thay đổi góc nhìn: không có phần nào hoàn toàn sai. Mỗi phần đều đang cố gắng bảo vệ bạn khỏi một sự tổn thương nào đó.

Phần sợ hãi không xuất hiện để phá hoại bạn. Nó muốn bạn không bị tổn thương.

Phần tham vọng không xuất hiện để khiến bạn kiêu ngạo. Nó muốn thúc đẩy bạn phát triển.

Phần cầu toàn không xuất hiện để làm bạn trì hoãn. Nó muốn bảo vệ bạn khỏi sự xấu hổ.

Phần mệt mỏi không xuất hiện để làm bạn yếu đuối. Nó muốn nhắc nhở bạn về giới hạn vật lý của cơ thể.

Vấn đề không nằm ở việc bạn có nhiều tiếng nói. Vấn đề nảy sinh khi bạn để một tiếng nói cướp diễn đàn và biến nó thành toàn bộ sự thật. Khi nỗi sợ giành được micro, bạn tê liệt. Khi sự cầu toàn nắm quyền, bạn trì hoãn mãi mãi.

Một quyết định tỉnh táo không phải là một quyết định vắng bóng nỗi sợ. Một quyết định tỉnh táo là khi bạn đủ thành thật để lắng nghe sự sợ hãi, nhưng tuyệt đối không trao cho nó quyền cầm lái. Hãy mời từng phần trong bạn lên tiếng như một cuộc họp giao ban. Bạn có thể mở một trang giấy trắng và viết xuống:

Phần nào trong mình đang ủng hộ hướng đi này? Phần nào đang ra sức chống lại? Phần chống lại đang cố bảo vệ mình khỏi điều gì? Nó cần điều kiện gì để cảm thấy an toàn hơn?

Khi lắng nghe đủ sâu, sự hỗn loạn sẽ lắng xuống. Quyết định định giá không còn đơn thuần là câu chuyện về những con số. Nó là quyết định về năng lượng, sự tự tôn, nỗi sợ bị từ chối và giới hạn sức khỏe. Lúc này, bạn có thể đưa ra lựa chọn từ vị thế của một người trưởng thành, chứ không phải từ phản ứng của một phần đang hoảng loạn.

Đừng quyết định bằng sự tưởng tượng, hãy thiết kế một thử nghiệm nhỏ

Khoảng trống giữa suy nghĩ và kết luận cần được lấp đầy bằng sự thử nghiệm. Thử nghiệm ở đây không phải là làm đại, làm hời hợt vài ngày rồi bỏ cuộc. Thử nghiệm có thiết kế đòi hỏi bạn phải có một giả thuyết, một giới hạn thời gian, một điều kiện đo lường và một bài học cần rút ra.

Khi đối diện với bài toán phức hợp, thử nghiệm nhỏ là cách bạn tạo ra dòng chảy cho hệ thống. Nó đưa bạn thoát khỏi căn phòng tưởng tượng kín mít để bước ra đối thoại với thế giới thực.

Nhiều thứ chỉ hiện rõ hình hài sau khi bạn bắt tay vào làm. Bạn sẽ không biết một gói dịch vụ có bán được hay không cho đến khi bạn gửi lời mời mua hàng. Bạn không thể biết mức giá mới có hợp lý không nếu chưa đóng gói lại giá trị và giới thiệu nó cho thị trường. Bạn không biết mình có hợp làm việc nhóm hay không nếu chưa từng thử nghiệm một nhóm nhỏ tinh gọn trong bốn tuần.

Nhiều người nhầm lẫn cảm giác hoang mang với tiếng nói của trực giác. Đôi khi đó chẳng phải trực giác, đó đơn thuần là sự thiếu hụt dữ liệu. Dữ liệu chất lượng nhất cho việc kinh doanh độc lập không nằm trong đầu bạn. Nó nằm ở hành vi của thị trường. Nó nằm trong những cuộc đối thoại thực tế. Nó nằm trong sự im lặng của khách hàng sau khi nhận báo giá. Nó nằm ở cảm giác nhẹ nhõm hay nặng nề của chính cơ thể bạn sau khi hoàn thành một dự án.

Nếu bạn đang trăn trở có nên nghỉ việc để làm tự do toàn thời gian, thử nghiệm nhỏ không phải là gửi đơn xin việc ngay sáng thứ Hai. Thử nghiệm nhỏ có thể là: trong chín mươi ngày tới, tôi sẽ bán một dịch vụ nhỏ song song với công việc hiện tại, mục tiêu tạo ra ba mươi phần trăm thu nhập hàng tháng. Bài học rút ra không chỉ là khả năng kiếm tiền, mà là bạn có chịu đựng được nhịp độ tự vận hành, tự kỷ luật khi không có ai giao việc hay không.

Nếu bạn định tăng giá, thử nghiệm nhỏ là tạo ra một phiên bản dịch vụ cao cấp hơn dành riêng cho ba khách hàng phù hợp nhất. Cung cấp giá trị sâu hơn và đo lường phản ứng của họ. Bạn có cảm thấy tự tin khi trình bày mức giá đó không? Khách hàng nào thấy hợp lý và điểm nào khiến họ lấn cấn?

Cộng đồng chia sẻ tri thức và thực hành kinh doanh chuyên môn cho chuyên gia Việt Nam: https://soloexpert.vn/

Hệ sinh thái đào tạo và cố vấn về kinh doanh chuyên môn, thương hiệu chuyên gia và xây dựng uy tín chuyên môn: https://becomingasolopreneur.com/

Bài tập ứng dụng: Bảng thiết kế thử nghiệm quyết định (Decision Experiment Canvas)

Nếu bạn đang vướng mắc vào một quyết định khó khăn, hãy lấy giấy bút và thực hiện ngay bài tập này. Đừng làm nó trong đầu. Viết ra là cách ép sự mơ hồ phải hiện hình.