Chào bạn,
Câu hỏi “Liệu đây có phải là ngách duy nhất mà mình có thể làm?” là câu hỏi mình đã từng hỏi bản thân mỗi ngày trong nhiều năm qua. 15 năm học và làm về truyền thông tiếp thị, xuất bản từ sách bán hư cấu (tản văn) tới sách kinh doanh, sách viết lách, sách về làm cha mẹ, về tâm lý trẻ nhỏ. 5 năm học tâm lý học phát triển, trở thành parenting coach với chứng chỉ quốc tế song song với 5 năm theo đuổi con đường kinh doanh độc lập, trở thành solopreneur, dạy về kinh doanh chuyên môn và lại tiếp tục nghiên cứu Khoa học về hạnh phúc, về tối đa hóa tiềm năng con người… Đó chính là mình.
Đã có nhiều lần mình phải dừng lại để tự hỏi bản thân “Mình đã bỏ bao nhiêu công sức để xây dựng thương hiệu cho lĩnh vực này, giờ liệu có nên bỏ và chuyển sang lĩnh vực mới không”. Áp lực phải tìm ra một chuyên môn duy nhất, một con đường duy nhất khiến mình đã không biết bao lần phải nâng lên đặt xuống và loay hoay với chính mình chỉ vì sợ bị coi là thiếu định hướng và kém chuyên nghiệp.
Cũng thật tình cờ khi trong vòng một ngày hôm qua thôi, mình có cơ hội gặp 3 người:
một bạn từng là chủ doanh nghiệp sản xuất với hơn 10 năm phát triển giờ chuyển sang trở thành KOL trong lĩnh vực kỷ luật tích cực cho trẻ 0-6 tuổi
một bạn từng là coach về lĩnh vực healing giờ đang mở rộng thêm coach về business
một người từng làm kỹ sư xây dựng đã từ bỏ công việc để mở một tiệm xăm
Tất cả đều mang đến cho mình những câu hỏi và băn khoăn tương tự về sự lựa chọn.
Và chẳng cần đi đâu xa, mình có rất nhiều những học viên như thế, đổi hoàn toàn chuyên môn hoặc song song cùng lúc nhiều chuyên môn, sau đó liên tục hỏi bản thân mình phải chọn chuyên môn nào.
Rất nhiều solopreneur nói riêng và những người lao động nói chung thường bị rơi vào tư duy cho rằng họ phải tìm ra một chuyên môn duy nhất và gắn bó cả đời với nó.
Với tất cả những trải nghiệm và hiểu biết của mình, mình cho rằng đó là một quan điểm sai lầm. Một nghề tất nhiên sống tốt nhưng đống nghề có thể trở thành siêu năng lực và khiến bạn sống tốt hơn rất nhiều. Vì sao chúng ta lại phải bỏ trứng vào một giỏ, hay phụ thuộc vào một chuyên môn duy nhất khi chúng ta hoàn toàn có khả năng mở rộng những sở thích và kỹ năng của bản thân? Cuộc đời này không phải là một hành trình khám phá liên tục hay sao? Cớ gì phải thu hẹp dần chỉ ở một ngách, một con đường duy nhất?
Lý do vì sao chúng ta lại rơi vào tư duy “một nghề mới sống”
Lý do đầu tiên: môi trường giáo dục và định kiến cố hữu trong xã hội.
Chúng ta quen sống trong một xã hội và hệ thống giáo dục luôn đòi hỏi con người phải trở thành thứ gì đó. Ngày bé ai cũng hỏi con sẽ làm gì khi lớn lên. Đi học thầy cô ép phải tập trung vào môn mình giỏi. Bố mẹ thúc ép con phải học ngành “hot” cho dễ xin việc. Cứ như thế, xã hội và nền giáo dục, thậm chí cả gia đình cứ đẩy chúng ta vào một guồng máy chuyên môn hóa quá sớm và rất hẹp. Nhiều người đã phải hi sinh đam mê thực sự để đi theo con đường “đúng đắn” do người khác vạch sẵn, rồi ở cái tuổi 35-40, họ nhận ra mình đã lãng phí 1/3, 1/2 cuộc đời chỉ để sống cho ước mơ của người khác.
Lý do thứ hai: áp lực và suy nghĩ sai lầm về xây dựng thương hiệu/sự ảnh hưởng cá nhân.
Mình có một cô bạn tên Vy. Vy thích viết và mơ ước trở thành một tác giả. Nhưng Vy lo sợ viết lãng đãng chẳng thể làm Vy phát triển được sự nghiệp hay có thương hiệu cá nhân. Vy bỏ qua đam mê và chọn trở thành nhân viên ngân hàng. Vy chia sẻ về công việc, chuyên môn tài chính của mình nhưng rồi một ngày Vy tìm tới và nhắn mình “Tớ cảm thấy day dứt khi không theo đuổi được ước mơ trở thành tác giả”.
Lý do thứ ba: sợ bị phán xét là không chuyên nghiệp.
Rất nhiều người sợ bị phán xét khi họ làm nhiều thứ cùng lúc. Họ lo sợ mình không đẳng cấp, không chuyên nghiệp khi xuất hiện trong nhiều vai trò khác nhau. Nhưng làm nhiều thứ khác nhau là một loại khả năng đặc biệt chứ sao lại không chuyên nghiệp? Đó là khả năng mở rộng kiến thức, kỹ năng và khiến con người trở nên linh hoạt sáng tạo hơn.
Tại sao chúng nên mở rộng chuyên môn thay vì chỉ tập trung vào một thứ duy nhất?
Mình đã từng lạc lối trong chính những chuyên môn và lựa chọn của bản thân. 10 năm trước, câu hỏi “Mình thực sự muốn gì” đã luôn thường trực. Mình cố gắng làm tiếp thị cho các khách hàng trong khi bản thân luôn nghĩ về việc viết chia sẻ những điều vụn vặt trong cuộc sống. Mình bỏ ra 4 năm học tâm lý và coaching sau đó trở thành parenting coach nhưng vẫn song song viết về tiếp thị và dạy về viết lách, về làm việc tự do. Rồi mình dạy về solopreneur, về kinh doanh chuyên môn khi vẫn có những khách hàng coach là cha mẹ cần hỗ trợ trong việc cải thiện chính bản thân họ. Và tới giữa năm nay, mình chính thức bước vào một chương trình nghiên cứu chuyên sâu về Khoa học hạnh phúc, nhưng vẫn năng nổ dạy solopreneur, vận hành các dự án cộng đồng, tư vấn chiến lược cho khách hàng và viết sách. Mình có thể quay dựng video, chỉnh sửa hình ảnh chuyên nghiệp, tự thiết kế website chỉ trong 2 tiếng đồng từ 10 năm trước, có thể viết 20,000 chữ trong một ngày nếu thực sự tập trung. Mình có thể chơi piano, thổi kèn trumpet, sáng tác thơ, vẽ tranh.
Từng tự xem bản thân là người làm nửa vời và lo sợ mình thất bại khi không chịu đi đến tận cùng. Mình dần chấp nhận sự “đa dạng” của bản thân như một bản sắc riêng có và khó hòa tan với số đông. Mình đón nhận những mong muốn và tôn trọng năng lực của bản thân. Để rồi nhận ra nó chính là sức mạnh và tiềm năng của mình chứ không hề là điểm yếu. Chưa có ai kết hợp coaching, những bài thực hành về tâm lý áp dụng khi tập viết thì mình làm. Chưa có ai kết hợp hướng dẫn, những thử thách giúp phát triển từng kỹ năng nhỏ nhưng thiết yếu dành cho freelancer thì mình làm. Chưa có ai đưa tất cả những khía cạnh để tối đa hóa tiềm năng cá nhân vào một chương trình dạy về business mà ra số cho solopreneur, thì mình làm. Mình có tư duy đa chiều hơn khi kết nối kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau trong quá trình tạo ra các sản phẩm dịch vụ. Mình không ngại thử thách bản thân, luân chuyển và thay đổi giữa các dự án khác nhau thay vì gắn bó quá lâu với một thứ duy nhất. Mình thực sự hiểu điểm mạnh và đam mê của bản thân để lựa chọn hướng đi phù hợp, thay vì đi theo khuôn mẫu.
Nếu bạn chưa biết, trên thế giới có những cộng đồng rất lớn của những người “multipotentialite”, tập hợp những người cùng một lúc có nhiều sở thích, đam mê và khả năng khác nhau. Scott Young, một trong những người tiên phong trong các dự án dành cho người multipotentialite từng học cử nhân khoa học máy tính và nhiều chuyên ngành khác như triết học, giáo dục học, âm nhạc. Scott xuất bản sách về multipotentialite nhưng đồng thời cũng có nhiều cuốn sách ăn khách khác về chủ đề học tập, sống chậm, tăng năng suất. Với Scott, bí mật đằng sau việc có nhiều sở thích hay ngách đó là học cách kết nối chúng lại với nhau để tạo ra một câu chuyện của riêng mình và sống một cuộc đời ý nghĩa.
Hay là Emillie Wapnick, một multipotentialite vừa là nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà văn, vừa sáng lập TEDxRevolution (một sự kiện TEDx tại Toronto và thường xuyên nói chuyện tại các sự kiện về multipotentiality). Emillie từng theo học các ngành opera, lịch sử nghệ thuật, marketing và thiết kế sau đó làm nhiều công việc khác nhau từ biên tập video, thiết kế website cho tới viết kịch bản phim. Emillie khuyến khích mọi người hãy vượt qua áp lực phải chọn một con đường duy nhất và sống đa dạng, đa sắc thái.
Trong tâm lý học, có một khái niệm là “self-complexity”, tạm dịch là Sự phức tạp của bản thân. Đây khả năng xác định bản thân mình thông qua nhiều vai trò xã hội khác nhau, thay vì chỉ định nghĩa bản thân dựa trên một hoặc hai vai trò.
Ví dụ, một người có thể định nghĩa bản thân là một kỹ sư, người cha/mẹ, huấn luyện viên thể thao, tình nguyện viên và nhạc sĩ thay vì chỉ nghĩ mình là một kỹ sư.
Các nghiên cứu của Patricia Linville và Gregory Fischer năm 1991 hay của Koch và Shepperd năm 2004 xoay quanh mối liên hệ giữa self-complexity với stress hay khả năng điều chỉnh tâm lý tích cực sau thất bại cho thấy những người có sự phức tạp về bản thân cao thì có khả năng phục hồi tốt hơn khi gặp thất bại hoặc khó khăn trong một vai trò nhất định. Bởi vì họ vẫn duy trì nhận thức về giá trị và vai trò của mình trong các lĩnh vực khác, họ không bị ảnh hưởng quá lớn từ một thất bại cụ thể.
Có thể nói, mở rộng chuyên môn, sở thích và mối quan hệ giúp tăng cường sự phức tạp của bản thân và giúp chúng ta phục hồi nhanh hơn trước các cú sốc. Và sự phức tạp của bản thân chính là khả năng nhìn nhận và định nghĩa bản thân toàn diện thông qua nhiều khía cạnh, vai trò khác nhau.
Solopreneur có thể mở rộng chuyên môn thế nào?
Nếu bạn có một ngách và chuyên tâm cho một ngách, điều đó là rất tốt. Nhưng nếu bạn có nhiều hơn một ngách đồng thời thực sự cảm thấy mình có đủ năng lực, tâm huyết để theo đuổi thì hãy coi đây là cơ hội tuyệt vời để bạn mở rộng chuyên môn của của mình.
Hãy cho phép kết hợp nhiều đam mê, sở thích của bản thân thay vì ép buộc mình vào một khuôn khổ cứng nhắc. Chúng ta có thể vận dụng tối đa tiềm năng đa dạng của bản thân.
Mở rộng chuyên môn giúp chúng ta linh hoạt và thích ứng tốt hơn trước những thay đổi của thị trường, công nghệ, không bị mắc kẹt vào một lĩnh vực duy nhất khi môi trường xung quanh thay đổi.
Chúng ta cũng có nhiều cơ hội việc làm và kiếm thu nhập hơn nhờ vận dụng được kiến thức, kỹ năng ở nhiều lĩnh vực mà không bị phụ thuộc hoàn toàn vào một nghề nghiệp hay một nhóm khách hàng nào đó.
Cuộc sống sẽ phong phú và ý nghĩa hơn khi chúng ta không ngừng mở rộng kiến thức, sở thích và kỹ năng của bản thân theo nhiều hướng khác nhau.
Là một solopreneur, bạn hoàn toàn có thể:
Học hỏi thêm các kỹ năng mới liên quan đến lĩnh vực chính để nâng cao giá trị bản thân
Thử nghiệm các dự án phụ đam mê bên cạnh công việc chính để khám phá đam mê tiềm ẩn
Hợp tác với các chuyên gia đa ngành để học hỏi thêm kiến thức và kỹ năng mới từ họ
Luôn cập nhật xu hướng và học hỏi các kỹ năng mới cần thiết
Đầu tư thời gian cho việc tự học, nghiên cứu các chủ đề mới mẻ để mở rộng tầm nhìn
Tóm lại, chọn được một ngách thì tốt nhưng đừng vội vàng giới hạn bản thân bạn trong một lĩnh vực eo hẹp nào đó.
Điều quan trọng là bạn phải có sự tập trung và mục đích rõ ràng khi theo đuổi nhiều lĩnh vực. Nếu chỉ cưỡi ngựa xem hoa mà không có mục tiêu cụ thể, chúng ta sẽ dễ rơi vào tình trạng mơ hồ, thiếu trọng tâm.
Do đó, hãy đặt mục tiêu rõ ràng, lựa chọn những lĩnh vực phù hợp với đam mê và năng lực của bản thân, cân bằng thời gian hợp lý giữa các lĩnh vực đó. Sống hết mình không có nghĩa là thiếu tỉnh táo và không có kế hoạch!
Một bài báo trên New York Times từng viết một câu đại loại thế này: "Một phần của quá trình trưởng thành là chấp nhận tất cả những điều bạn sẽ không bao giờ trở thành, những điều mà nếu trong một thế giới hoặc vũ trụ khác, bạn có thể đã trở thành."
Cuộc đời của rất nhiều người mình gặp đã phải diễn ra theo cách: khám phá khi còn là trẻ con, chuyên môn hóa khi đi học, sau đó là định nghĩa bản thân mình trong một vai trò nhất định.
Nhưng với mình, cuộc đời thật sự hoạt động theo cách: tin vào tiềm năng vô hạn của một đứa trẻ, khám phá năng lực và thế mạnh thực sự của mình khi học tập, sau đó là chính mình mở ra một bầu trời cơ hội.
Khi ta còn có thể khám phá và phát triển những khía cạnh khác nhau của chính mình, ta thực sự được sống một cuộc đời phong phú và ý nghĩa.
Cảm ơn bạn đã đọc trọn vẹn một bản tin rất dài của Linh!
Cảm ơn chị Linh vì một bài viết đánh trúng nỗi đau và đồng thời mang lại cảm giác xoa dịu.
Đầu năm nay em đã rất hoang mang với chính mình, không biết phải làm việc gì khi mình có rất nhiều mảng kiến thức + kỹ năng nghe có vẻ rất không liên quan. Em cũng tự hỏi không biết thực sự mình đam mê gì khi vài năm lại rẽ một hướng.
Sau đó em quyết định kết hợp những thứ mình có để tạo thành 1 business. Và tình cờ em biết người như mình được gọi là 1 Scanner (theo cách gọi của Barbara Sher), và biết được khải niệm multipotentialite từ post của chị. Cảm giác rất được xoa dịu và có động lực khi biết có những người cũng lựa chọn cách kết hợp tổ hợp tri thức của mình để tạo ra những thứ khác biệt và có giá trị.
Bài viết quá hay, góc nhìn đa chiều.
Qua bài viết của chị Linh đã gỡ những bối rối của mình trong việc lựa chọn ngách mới toanh của mình.