Sáng thứ Bảy tuần trước, tôi tháo chiếc đồng hồ thông minh ra khỏi cổ tay trước khi bước vào khu rừng thông gần nhà. Không khí mùa thu ở Bắc Âu đã tràn tới, mùi lá thông ẩm ướt xộc thẳng vào lồng ngực. Mọi thứ tĩnh lặng đến mức tôi có thể nghe rõ tiếng những cành cây cọ vào nhau. Nhưng chỉ chưa đầy mười phút đi dạo, một cảm giác bứt rứt vô hình dấy lên trong tâm trí. Tôi vô thức giơ cổ tay lên định kiểm tra xem mình đã đi được bao nhiêu bước, nhịp tim đang ở mức nào, và lượng calo tiêu thụ là bao nhiêu.
Chỉ thấy một khoảng da trống không.
Khoảnh khắc ấy, tôi sững lại. Một sự thật sắc lạnh đánh thẳng vào nhận thức: Tôi không còn biết cách đi dạo chỉ để... đi dạo nữa. Hành động bước đi giữa thiên nhiên, vốn dĩ là một bản năng nguyên thủy nhất để tìm kiếm sự bình yên, đã bị bộ não của tôi lập trình thành một nhiệm vụ cần được định lượng. Chúng ta đang âm thầm biến gần như toàn bộ cuộc sống của mình thành một hệ thống điểm số khổng lồ. Đi bộ thì phải đếm số bước. Chạy bộ phải có bảng xếp hạng. Thiền định tính chuỗi ngày liên tiếp. Học ngoại ngữ thu thập huy hiệu. Thậm chí viết sổ tay cảm xúc cũng phải được hệ thống chấm điểm kiên trì. Ngay cả sự nghỉ ngơi, một đặc quyền thuần túy nhất của con người, giờ đây cũng dễ dàng bị bóp méo thành một dự án “hoàn thiện bản thân”.
Hôm nay, tôi muốn chia sẻ với bạn một góc nhìn sâu sắc từ bài viết “More nothing now” của học giả Justin Neuman.
Bài viết này không đơn thuần kêu gọi chúng ta hãy vui chơi nhiều hơn. Nó là một nhát cắt chính xác vào căn bệnh thời đại: cách mà những thước đo đang dần ăn mòn ý nghĩa đích thực của sự tồn tại. Bạn bắt đầu xỏ giày chạy bộ vì trót yêu cảm giác gió lùa qua tóc, yêu sự tự do của đôi chân, rồi một ngày giật mình nhận ra mình cắn răng lao ra đường giữa trời mưa lạnh chỉ để... không bị mất chuỗi thành tích trên ứng dụng. Phần lớn sự vui chơi của người trưởng thành đã bị kéo tuột vào cái bẫy logic của sự cạnh tranh, sự tối ưu hóa và những kết quả buộc phải đo lường được.
Căn bệnh khao khát những con số
Trong hành trình hướng dẫn những người kinh doanh độc lập, tôi nhìn thấy mô thức này lặp đi lặp lại mỗi ngày. Rất nhiều người rời bỏ môi trường công sở gò bó với ước mơ tự do làm chủ cuộc đời. Nhưng ngay khi vừa bước ra, họ lại tự xây cho mình một nhà tù mới khắc nghiệt hơn, nơi các song sắt được làm bằng lượt thích, lượt chia sẻ, tỷ lệ chuyển đổi và doanh thu mỗi tháng. Họ đo lường từng bài viết, cân đo đong đếm từng câu nói. Khi một bài viết không ai quan tâm, họ thấy bản thân thật tệ hại, nghi ngờ mọi thứ từ năng lực đến con đường mình đã chọn.
Khoa học gọi đây là hiện tượng làm suy giảm động lực nội tại thông qua việc định lượng. Một nghiên cứu quy mô lớn năm 2016 của Tiến sĩ Jordan Etkin (Đại học Duke) công bố trên Tạp chí Nghiên cứu Người tiêu dùng (Journal of Consumer Research) đã chỉ ra những con số giật mình. Khi những người tham gia được yêu cầu đeo thiết bị đếm số bước chân, họ thực sự đi bộ nhiều hơn. Tuy nhiên, họ lại báo cáo mức độ tận hưởng việc đi bộ giảm đi đáng kể, và cảm giác công việc, sự mệt mỏi lại tăng lên. Khi một hoạt động tự do bị gắn với các thước đo, não bộ tự động chuyển nó từ danh mục “giải trí” sang danh mục “lao động”. Chúng ta đã tự tước đoạt niềm vui của chính mình bằng cách biến mọi thứ thành những phép tính.
Phân biệt “Playing a game” và “Playing in a game”
Justin Neuman mở đầu bài luận của mình bằng một hình ảnh rất đời thường: những đứa con của ông ngồi chơi bộ cờ tỷ phú. Nhưng thay vì tung xúc xắc và xây nhà theo đúng luật lệ để tích điểm, bọn trẻ tháo tung các mảnh ghép ra. Chúng dùng bìa các-tông dựng thành những hòn đảo, xây những cây cầu nối liền các lục địa và tự tạo ra một thế giới tưởng tượng khác hoàn toàn với mục tiêu gốc của nhà sản xuất.
Ông nhận ra có một ranh giới rất sắc nét giữa hai kiểu chơi.
Kiểu thứ nhất là bước vào một hệ thống đã được thiết lập sẵn luật lệ, mục tiêu, điểm số và có định nghĩa rạch ròi về sự chiến thắng. Nó yêu cầu bạn phải liên tục tối ưu hóa bản thân để tồn tại và leo lên cao hơn bên trong hệ thống đó.
Kiểu thứ hai lại là việc sử dụng những vật liệu sẵn có trong tay để tạo ra một thứ mà không một ai có thể dự định trước. Nó đập bỏ những lằn ranh giới hạn, tạo ra một vùng không gian an toàn để những điều chưa biết, những điều kỳ diệu được phép xuất hiện.
Hình ảnh này làm tôi nhớ lại một buổi tối cuối tuần tại nhà mình. Hai cậu con trai của tôi, Ốc và Sò, cùng nhau ngồi lắp ráp mô hình xe buýt Lego. Khi hoàn thành, hai đứa mang tác phẩm đến khoe với bố. Chồng tôi, chỉ vì muốn trêu chọc cậu út, đã buột miệng khen chiếc xe của Ốc đẹp hơn và có màu sắc anh thích hơn. Ngay lập tức, Sò bật khóc nức nở, cảm thấy tổn thương vì tác phẩm của mình không được chấm điểm cao nhất. Chiếc xe Lego, vốn dĩ sinh ra để đùa nghịch, tự dưng biến thành một công cụ để đánh giá sự công nhận.
Chỉ đến khi người anh chủ động mang chiếc xe của mình tặng lại cho em, phá vỡ đi ranh giới của sự sở hữu và luật lệ thi đua, Sò mới nín khóc và bắt đầu tháo tung cả hai chiếc xe ra để ghép thành một trạm không gian đa màu sắc. Bọn trẻ chuyển từ kiểu chơi thứ nhất sang kiểu chơi thứ hai. Ở đó, không còn ai chấm điểm chiếc xe nào đẹp hơn. Chỉ còn lại sự sáng tạo thuần khiết và niềm vui của sự khám phá.
Và đây chính là điểm mấu chốt để bài viết chuyển mình từ chuyện vui chơi của con trẻ sang triết lý sống của người trưởng thành.
Một góc nhìn phản biện cho triết lý thiết kế cuộc đời
Những ví dụ trên chạm thẳng vào một câu hỏi nền tảng của triết lý đặt cuộc sống lên hàng đầu: Có phải mọi thứ đáng làm trên đời này đều cần phải đính kèm một mục tiêu mang lại lợi ích?
Chúng ta, những người trưởng thành đầy lý trí, thường có thói quen bảo vệ thời gian rảnh rỗi của mình bằng cách chứng minh rằng cuối cùng nó vẫn làm ta... năng suất hơn.
Chúng ta đi dạo để đầu óc minh mẫn, từ đó sáng tạo hơn.
Chúng ta ngồi thiền để tăng cường khả năng tập trung, làm việc tốt hơn.
Chúng ta xin nghỉ phép để tránh kiệt sức, để khi quay lại guồng quay sẽ đóng góp nhiều hơn.
Chúng ta tìm kiếm các sở thích cá nhân để gia tăng chỉ số sức khỏe tinh thần.
Nhưng Neuman đã thẳng thắn bác bỏ chính cách biện hộ đầy thực dụng đó. Nếu sự vui chơi chỉ đáng tồn tại vì nó giúp chúng ta quay lại làm việc với hiệu suất cao hơn, thì sự vui chơi đó chưa bao giờ thực sự thoát khỏi cái bóng của lao động. Nó chỉ là một công cụ bảo dưỡng cho cỗ máy làm việc.
Khoa học thần kinh cũng có chung một góc nhìn về vấn đề này. Năm 2001, nhà thần kinh học Marcus E. Raichle đã phát hiện ra Mạng lưới trạng thái mặc định của não bộ (Default Mode Network - DMN). Trái ngược với suy nghĩ trước đây rằng não bộ sẽ nghỉ ngơi khi chúng ta không làm gì, Raichle chứng minh rằng khi chúng ta thả lỏng tâm trí, không theo đuổi bất kỳ một mục tiêu tập trung nào (như khi đi dạo vô định, tắm vòi sen, hay nhìn ra cửa sổ), DMN lại hoạt động mạnh mẽ nhất. Ở trạng thái này, não bộ bắt đầu kết nối những ký ức rời rạc, những khái niệm tưởng chừng không liên quan để tạo ra những ý tưởng đột phá. Sự vô định, sự không-có-mục-đích không phải là sự lãng phí; nó là cơ chế sinh học bắt buộc để sự sáng tạo được nảy mầm.
Neuman mượn khái niệm “không gian chuyển tiếp” của bác sĩ tâm lý học Donald Winnicott để mô tả về một trạng thái lơ lửng nằm giữa thế giới nội tâm sâu thẳm và những yêu cầu khắc nghiệt của thực tại bên ngoài. Ở vùng không gian đó, con người không chỉ thụ động tuân theo những luật lệ của thực tại mà chủ động tham gia vào quá trình nhào nặn ra thực tại.
Sự vui chơi vô mục đích không phải là phần thưởng được ban phát sau khi bạn đã cật lực hoàn thành những đầu việc quan trọng. Tự nó, ngay từ đầu, đã là một thành phần thiết yếu của một đời sống đáng sống. Có lẽ trong bản thiết kế cuộc đời của mỗi người, ngoài việc kẻ bảng sắp xếp thời gian cho công việc, nghỉ ngơi, gia đình, chúng ta thực sự cần phải dũng cảm vạch ra những vùng đất cấm - những khoảng không gian tuyệt đối không mang lại tỷ suất sinh lời.
Không gian chuyển tiếp: Vùng đất thiêng của những người làm sáng tạo
Neuman mô tả không gian chuyển tiếp giống như một cuộc trò chuyện với người bạn tri kỷ đủ sâu sắc và cởi mở, đến mức bạn bất ngờ thốt ra một suy nghĩ mà trước đó chính bạn cũng chưa từng biết là mình có góc nhìn như vậy.
Không gian đó không hoàn toàn khép kín mang tính cá nhân, vì luôn có sự va chạm, cọ xát với những yếu tố hoặc vật liệu bên ngoài. Nhưng nó cũng hoàn toàn không phải là một màn trình diễn, vì bạn bước vào đó mà không hề vác theo một kịch bản hay áp lực phải tạo ra bất kỳ một thành phẩm cụ thể nào.
Những sản phẩm sáng tạo xuất chúng nhất, những giải pháp kinh doanh độc đáo nhất thường nảy mầm từ chính vùng đất vô định này:
Đó là một buổi động não mà mọi người chỉ tung ra những ý tưởng điên rồ nhất mà chưa biết sẽ dẫn đến đâu.
Đó là một cuộc đi bộ giữa rừng thông, không điện thoại, không cố gồng mình ép não phải “nảy số” ra nội dung cho bài viết ngày mai.
Đó là một trang giấy chằng chịt những hình vẽ nguệch ngoạc vô nghĩa trong lúc nghe điện thoại.
Đó là một cuộc trò chuyện không có mục đích định sẵn, không phán xét, chỉ để lắng nghe.
Đó cũng là những gì chúng tôi nỗ lực thiết kế và dành không gian trong các chương trình ở Flowcation.
Chúng ta thường mang một lầm tưởng tai hại rằng việc viết lách hay làm nội dung tốt chỉ đến từ việc lập ra một dàn ý rõ ràng rành mạch trước khi ngồi xuống bàn. Nhưng sự thật là, rất nhiều những bài viết có sức lay động mạnh mẽ nhất lại xuất hiện khi bản thân hành động viết trở thành nơi chốn an toàn để ta tự khám phá xem mình thực sự nghĩ gì và cảm thấy gì.
Neuman kể rằng ông thường đi bộ 30 dãy nhà ở khu Manhattan, New York. Có những bài giảng ông không tài nào lên nổi dàn ý khi ngồi nhìn chằm chằm vào màn hình máy tính, nhưng chúng lại tự nhiên hình thành cấu trúc hoàn hảo trong những bước chân vô định trên phố. Ông không dùng lý trí để “xây” bài giảng, ông đang đi bộ “bên trong” chính không gian của nó.
Tôi từng có một buổi cố vấn với một người học viên. Cô ấy xuất phát điểm là một người rất yêu thích việc nấu ăn và viết lách. Nấu nướng từng là khoảng thời gian cô ấy thư giãn, thử nghiệm các loại gia vị mới một cách đầy ngẫu hứng. Nhưng khi bắt đầu xây dựng kênh truyền thông cá nhân để kinh doanh, cô ấy biến căn bếp thành một phim trường. Mọi món ăn phải được cân đo lượng calo, tính toán góc quay, đo lường ánh sáng để cho ra những bức ảnh đẹp nhất. Cô ấy lập bảng tính tối ưu hóa bữa ăn theo tuần để tiết kiệm thời gian. Viết lách từng là để ghi chép cảm xúc, giờ biến thành một bảng lịch lên bài cứng nhắc với các chỉ tiêu tương tác mỗi ngày.
Chỉ sau ba tháng, cô ấy gục ngã. “Chị ơi, em không còn cảm thấy niềm vui khi cầm chiếc vá lên nữa. Em nhìn đâu cũng thấy áp lực phải hoàn hảo”.
Đó là cái giá đắt đỏ của việc đánh mất không gian chuyển tiếp. Khi mọi thứ, kể cả đam mê sâu kín nhất, bị kéo vào vòng xoáy của các chỉ số, chúng ta mất đi vùng an toàn để tâm trí được thở.
Lời nguyền của những “Màn trình diễn”
Đời sống số hiện đại không chỉ đang ngày đêm đánh cắp sự chú ý của chúng ta. Nó đang âm thầm và tinh vi định hình lại toàn bộ cấu trúc của những hoạt động mà con người coi là có giá trị.
Các nền tảng được xây dựng trên một logic duy nhất: chuộng những thứ có thể hiển thị bằng con số. Có bao nhiêu người theo dõi. Đạt bao nhiêu lượt xem. Xuất bản được bao nhiêu bài. Duy trì được bao nhiêu ngày liên tiếp.
Khi sống đủ lâu trong môi trường bị bủa vây bởi các bảng xếp hạng đó, chúng ta rất dễ trượt chân vào một cái bẫy niềm tin cực kỳ độc hại: Một hoạt động không tạo ra thước đo rõ ràng, đồng nghĩa với việc nó là một hoạt động vô dụng, không tạo ra giá trị gì cả. Nhưng sự sáng tạo, sự thấu cảm, lòng trắc ẩn và những đột phá của tư duy lại luôn sinh ra ở chính những vùng nước sâu mà các con số không thể chạm tới. Bạn không thể đo lường độ sâu của sự đồng cảm, cũng không thể tính điểm cho một khoảnh khắc tĩnh tại của tâm hồn.
Câu hỏi nền tảng không phải là “làm thế nào để chúng ta có thể chơi nhiều hơn”, mà phải là: Liệu chúng ta còn giữ được năng lực để làm một thứ gì đó mà không cần quan tâm đến chuyện thắng thua hay không?
Lời mời gọi phản tư
Đừng chỉ đọc bài viết này như một lời tuyên chiến sáo rỗng với năng suất lao động. Hãy dùng nó như một tấm gương để soi chiếu lại chính cuộc đời và lịch trình mỗi ngày của bạn. Hãy nhìn sâu vào những thói quen, những sở thích, những khoảng thời gian rảnh rỗi. Có những phần nào trong cuộc sống vốn dĩ khởi đầu là sự vui chơi tự do, nhưng bạn đã vô tình tự tay biến chúng thành những màn trình diễn nặng nề áp lực?
Viết lách từng là hành trình để kết nối với nội tâm, rồi trở thành một bảng lịch lên bài khô khốc.
Đi bộ từng là để đôi chân được tự do lang thang, rồi biến thành chỉ tiêu 10.000 bước mỗi ngày.
Đọc sách từng là vì sự rung động và tò mò trước tri thức, rồi biến thành áp lực khoe khoang thành tích “đọc 50 cuốn mỗi năm”.
Nấu ăn từng là sự nghịch ngợm đầy yêu thương với các nguyên liệu, rồi trở thành một dự án tối ưu hóa bữa ăn đo đếm từng gram protein.
Cuối tuần này, hãy thử lùi lại một nhịp, đặt chiếc điện thoại xuống, tắt mọi phần mềm theo dõi và tự hỏi mình một câu hỏi cốt lõi về việc thiết kế cuộc đời, một câu hỏi rất đáng để bạn mang theo suốt phần đời còn lại:
Nếu ngày mai, tất cả mọi mục tiêu, thước đo, khán giả, những lời tung hô và khả năng kiếm tiền đều biến mất, tôi vẫn sẽ khao khát làm điều gì, chỉ vì bản thân việc làm ấy khiến tôi cảm thấy mình đang được sống trọn vẹn nhất?
Đó, chính xác là vùng đất thiêng liêng cuối cùng mà chúng ta cần phải bảo vệ bằng mọi giá, vùng đất tuyệt đối không được phép nhúng tay vào để cố tối ưu hóa thêm nữa.
Tài liệu tham khảo
Etkin, J. (2016). The hidden cost of personal quantification. Journal of Consumer Research, 42(6), 967-984.
Neuman, J. (2026, September 1). More nothing now. Aeon.
Phan, L. (2024). Những ngộ nhận về sự tự do thời gian [Bản tin Substack Freelance to Freedom].
Raichle, M. E., MacLeod, A. M., Snyder, A. Z., Powers, W. J., Gusnard, D. A., & Shulman, G. L. (2001). A default mode of brain function. Proceedings of the National Academy of Sciences, 98(2), 676-682.
Winnicott, D. W. (1971). Playing and reality. Routledge.