Khi “hạnh phúc” trở thành KPI, ta bắt đầu tự dồn mình vào chân tường

Vài dòng khai bút đầu năm gửi bạn...

“Chị ơi, năm nay em phải học gì để nâng cấp tư duy? Làm sao để em bớt chênh vênh và thấy hạnh phúc hơn?”

Đó là một tin nhắn mình nhận được từ một cô em mentee vào đúng đêm 30 Tết.

Mồng 1, người ta thường hay hỏi nhau những câu như thế. Đầu năm ai mà chẳng khao khát một phiên bản rực rỡ và viên mãn hơn của chính mình.

Nhưng...

Ngoài công việc của một business mentor, mình cũng là một Certified Happiness Trainer (đã được 2 năm), điều mình hay gặp nhất trong các phiên coach không phải là những người thiếu thốn niềm vui. Mà là những người đang biến hạnh phúc thành một bài kiểm tra, rồi tự đày đọa mình sống như thể đang ôn thi cật lực cả năm trời.

Chính câu hỏi “Làm sao để hạnh phúc hơn?” đôi khi lại giăng ra một chiếc bẫy tinh vi. Nó khiến ta tin rằng hạnh phúc là thứ có thể tối ưu hoá bằng nỗ lực liên tục, giống như việc ép mình chạy cho đủ một cái KPI. Và khi hạnh phúc bị đem ra làm thước đo, phần lớn chúng ta sẽ rơi vào hai kiểu kiệt sức: hoặc cố gồng mình “tích cực” để không ai thấy mình yếu kém, hoặc tự dằn vặt, trách móc bản thân mỗi khi lỡ thấy buồn.

Trong hành trình thực hành và hướng dẫn về well-being, bài học xương máu mình nhận ra là: Hạnh phúc không phải là một trạng thái bạn có thể “khóa” lại và giữ khư khư mãi mãi. Nó là một trải nghiệm mang tính dao động.

Thứ ta thực sự có thể xây là một cái “nền” để đời sống vững chãi hơn, và một kiểu trí tuệ cảm xúc giúp ta không bị chính cảm giác của mình dắt mũi.

Khai bút đầu năm, thay vì những lý thuyết đao to búa lớn, mình muốn kể lại 3 chiêm nghiệm nhỏ. Hi vọng nó đủ để bạn tự đặt lại la bàn cho chính mình.

#1. Đời sống tốt không nằm ở “mood”

Tâm trạng là thứ đỏng đảnh nhất trên đời. Nó thay đổi theo giấc ngủ đêm qua, theo nội tiết tố, mức độ căng thẳng, thời tiết, chu kỳ sinh học, và hàng loạt biến số vô hình khác mà ta không kiểm soát được.

Nếu bạn đánh giá chất lượng ngày hôm nay của mình bằng việc sáng dậy mình có vui hay không, bạn sẽ vô tình trở thành kẻ canh gác chính cảm xúc của mình. Và bạn biết đấy, càng canh gác, ta càng trở nên nhạy cảm, dễ vỡ với mọi dao động dù là nhỏ nhất.

Trong triết học đạo đức, Aristotle có một khái niệm rất đáng để dẫn chứng vào đây: Đời sống tốt là một đời sống “nở hoa”. Nghĩa là sống theo những phẩm chất mà ta kính trọng, rèn luyện năng lực sống, và có một trật tự nội tâm rõ ràng.

Cái cấu trúc/ nền nếp mà bạn xây dựng cho đời sống của mình sẽ giúp bạn đứng vững ngay cả trong những ngày tồi tệ nhất. Buồn bã không còn là “lỗi hệ thống” cần phải fix ngay lập tức. Buồn chỉ là một phần rất tự nhiên của đời sống.

Mình thường nói thẳng điều này: Bạn không cần cố vui lên để chứng minh đời mình đang ổn. Bạn chỉ cần một cấu trúc sống đủ vững để khiến bạn VẪN ỔN ngay cả khi mình không vui.

#2. Đừng nhầm lẫn giữa “hạnh phúc” và những “cú kích thích” (Cheap Dopamine)

Một trong những ngộ nhận phổ biến nhất mình thấy ở người trưởng thành, đó là họ gọi cảm giác hưng phấn là hạnh phúc.

Hưng phấn đến rất nhanh, và rút đi cũng rất nhanh. Nó thường đi kèm với chữ “mới”: một thông báo tin nhắn mới, một lời khen mới, một dự án mới, một món đồ mới, hay một sự khẳng định mới rằng mình đang đi đúng hướng.

Tâm lý học hành vi có nói về cơ chế này: Hệ thống phần thưởng trong não phản ứng cực mạnh với những phần thưởng nhanh và bất ngờ, nhưng rồi nó cũng nhanh chóng “làm quen”. Khi đã quen, ta lại khát thêm liều mới. Đó là lý do vì sao có những người nhìn bề ngoài cả năm không thiếu những niềm vui nhỏ lẻ, nhưng sâu thẳm bên trong vẫn luôn có một dạng “đói”, vì họ đang bị kéo đi bởi nhịp độ của sự kích thích liên tục.

Triết gia Epicurus từng có một quan sát tinh tế: Khoái lạc bền vững không nằm ở việc liên tục đẩy cảm giác lên cao trào, mà nằm ở sự yên ổn, ít xáo động, ít những ham muốn thừa thãi. Đọc theo ngôn ngữ hiện đại, đó chính là năng lực phân biệt được đâu là nhu cầu thật, và đâu là nhu cầu bị “kích” thêm bởi FOMO.

Nếu có một insight đầu năm để mang theo, mình nghĩ nó là điều này: Rất nhiều cuộc hành trình mang tên “đi tìm hạnh phúc” ngoài kia thực ra chỉ là đi tìm sự kích thích để trốn chạy cảm giác trống rỗng ở bên trong.

Mình mong bạn hãy tỉnh táo.

#3. Hạnh phúc là thời tiết, Well-being là khí hậu

Với mình, có một phép ẩn dụ đơn giản: Hạnh phúc giống như thời tiết, còn well-being chính là khí hậu.

Bạn không thể kiểm soát được thời tiết mỗi ngày (hôm nay nắng đẹp, ngày mai mưa giông), nhưng bạn hoàn toàn có thể tự tạo ra một vùng “khí hậu” lành mạnh cho hệ sinh thái đời mình. Khí hậu đó thường được chống đỡ bởi 3 trụ cột:

• Ý nghĩa: Bạn chọn sống và làm việc theo một hệ giá trị đủ thật để bản thân tự trọng.

• Mối liên hệ : Bạn được nhìn thấy, được thuộc về, và biết cách yêu thương một cách tử tế.

• Năng lực tự điều chỉnh (Self-regulation): Bạn có kỹ năng quan sát, dừng lại và quay về với bản thể, thay vì trôi tuột theo những cảm giác hỗn độn.

Chủ nghĩa Khắc kỷ đóng góp cho trụ cột thứ ba một nguyên tắc rất thực dụng: Hãy đặt trọng tâm vào những gì mình có thể kiểm soát, và rèn luyện phẩm chất sống như một lựa chọn mỗi ngày. Còn góc nhìn hiện sinh thì nhắc nhở ta rằng: Ý nghĩa cuộc đời không tự nhiên rơi xuống. Ta phải chọn nó, và phải tự chịu trách nhiệm cho lựa chọn ấy. Không chọn, bản thân nó cũng đã là một lựa chọn bị động rồi.

Đầu năm, nếu bạn thực sự muốn “nâng cấp tư duy” theo một cách không ồn ào, hãy nâng cấp năng lực tự điều chỉnh. Thứ này không làm bạn “phê” ngay lập tức. Nhưng nó làm bạn bớt bị cuộc đời dắt mũi.

---

Lời cuối…

Nếu phải viết xuống một câu duy nhất cho ngày mồng 1, mình sẽ viết câu này, và mình viết nó với tư cách của một nghiên cứu chuyên sâu về hạnh phúc, cũng là một người đang tự xây dựng sự nghiệp và cuộc đời của chính mình:

“Năm nay, mình chọn không dùng hạnh phúc như một bài kiểm tra. Mình xây well-being làm nền tảng: sống có nền nếp, giảm bớt những kích thích thừa, và bền bỉ luyện năng lực quay về.”

Bạn có thể cất câu nói đó vào cuốn sổ tay như một lời tự nhắc. Không cần phải biến nó thành khẩu hiệu hô hào đao to búa lớn để chứng minh với ai. Đầu năm không cần phải rực rỡ hay gồng mình.

Đầu năm, chỉ mong bạn đủ tỉnh táo để biết mình muốn gì, đủ dịu dàng để không làm khó mình.

Chúc một bạn một năm biết đủ!

Yêu thương và cảm ơn bạn rất nhiều!